Dei pårørande som ikkje er pårørande nok

– Det var utruleg lite kunnskap om etterlatne søsken generelt, og ingenting om etterlatne søsken etter denne typen dødsfall. Det kjentest viktig å løfte, seier Meen.

Avhandlinga hennar inngår i eit landsomfattande prosjekt, END-prosjektet, der forskarar har undersøkt kva konsekvensar og belastningar rusrelatert død har for nære etterlatne.

Å miste eit barn er noko av det verste eit menneske kan oppleve. Det er ei etablert sanning i kulturen vår. Men kva med å miste eit søsken, nokon du har kjent heile livet?

Funna til Gunhild Skipenes Meen kaster lys over korleis sorga til desse søskena blir oppfatta av samfunnet, men også korleis dei ser på si eiga sorg.

Lang erfaring frå rusfeltet

Sjølv har ho bakgrunn som vernepleiar og har arbeidd ei årrekke med menneske med rusproblem. Erfaringa og engasjementet frå dette arbeidet ber ho med seg vidare i forskinga si.

– Kvar av dei som døyr har ofte minst eitt søsken, gjerne fleire. Det er mellom 250 og 300 overdosedødsfall i Noreg kvart år og minst like mange søsken som sit igjen, seier forskaren.

I tillegg kjem dødsfall som følger av andre narkotikarelaterte årsaker enn overdosar, som sjukdom og vald. Det er altså snakk om mange etterlatne, og søskena utgjer ein stor del av dei.

– Det vesle eg fann av forsking på etterlatne søsken handla om den manglande opplevinga av anerkjenning som etterlatne, fortel Meen.

Korleis skape meining?

I forskinga si har ikkje Meen undersøkt sorg som noko individuelt og psykologisk, men som eit sosiokulturelt fenomen. Ho har sett på diskursar om sorg: Korleis forstår vi sorg i vår kultur, og korleis forventar vi at sørgande oppfører seg? Kven har mest rett til å sørge?

– Gjennom forskinga mi har eg funne ut meir om kvifor etterlatne søsken kjenner på manglande anerkjenning, om stigmaet knytt til denne typen dødsfall og posisjonen til søskena, seier Meen.

I kulturen vår har vi ulike forteljingar (storylines) som går igjen når vi snakkar om narkotikarelaterte dødsfall. I denne samanhengen skil vi mellom historier, som er den individuelle historia om den avdøde, og forteljingar. Desse forteljingane er sosiale og kulturelle rammer som hjelper oss å forstå og fortelje om hendingar i livet. Medan historiene er individuelle, er forteljingane generelle.

Informantane frå END-prosjektet tyr òg ofte til desse forteljingane når dei skal gi meining til sine opplevingar som etterlatne og til dødsfallet dei har opplevd.

– Mykje tyder på at forteljinga om at foreldra har gjort noko feil har stor utbreiing i vår kultur, fortel Meen.

– Så finst det andre historier ein bruker for å «frikjenne» familien frå skyld, til dømes at systemet har svikta. Denne forteljinga er typisk for den norske velferdsstaten.

Skaper avstand til typiske  «narkomane» 

Forteljingar om krafta til rusen er òg svært vanlege. Her blir rusen tillagd ei slags ibuande kraft som er så sterk at det nærmast skal eit mirakel til for å sleppe unna, og slik blir dei avdøde søskena reinvaska. Det var ikkje deira feil; rusens kraft er omtrent ustoppeleg.

Den verkeleg store gjengangaren blant søskena som har deltatt i prosjektet er likevel forteljinga om manglande anerkjenning. Som samfunn ser vi på det å miste eit barn som noko av det verste eit menneske kan oppleve. Etterlatne søsken blir ikkje tillagde den same verdien som sørgande.

Ein gjengangar blant desse søskena er at dei har følt at dei må stå i sorga og støtte andre familiemedlemmer.

– Eg var særleg bekymra for mamma, den første reaksjonen hennar var mykje meir fysisk enn hos oss andre, seier John (36), som mista bror sin for ti år sidan.

Då Frida (36) mista bror sin til narkotika, skjulte ho si eiga sorg frå foreldra.

– Eg merka vel tidleg at eg følte at eg ikkje ville belaste foreldra mine med min smerte. Og eg tenkte veldig på deira smerte. Eg følte at eg bar på ei dobbel sorg, seier Frida.

Vil bidra til endring

Forteljingane til dei etterlatne søskena har gjort sterkt inntrykk på forskaren.

– Avhandlinga viser at det blir forventa at desse søskena skal stå der som ei støtte, ikkje vere påverka av dødsfallet og ikkje ha behov for nokon ting. Det er den forståinga dei har sjølve òg, seier Meen.

Ho håper at forskinga hennar kan bidra til auka anerkjenning for denne hittil forbigåtte gruppa etterlatne, men også for dei avdøde.

– Eg har jo sjølv arbeidd på feltet, og dette er dødsfall som ikkje blir tillagd verdi frå samfunnet, seier ho.

Forskingsprosjektet som avhandlinga til Meen er del av har ikkje berre gitt oss betre forståing for etterlatne etter narkotikarelatert død. Det har også bana vegen for ei eiga foreining for pårørande: Landsforeininga for etterlatne ved rus.

Alle søskena i denne artikkelen er anonymiserte og har fått andre namn enn dei som dei bruker til dagleg.

Denne saka har tidlegare vore publisert på forskning.no. Søskensitata er henta frå Gunhild Skipenes Meen si avhandling Å være sterk i sorgen.

Tekst: Vetle Nordgård Mikkelsen
Foto og illustrasjonar: Mauricio Pavez og Vetle Mikkelsen